Ο μεγάλος Αριστοτέλης, λέει στα Πολιτικά του: η καλλίτερη πολιτεία είναι η γεωργική, εκεί δηλαδή που οι περισσότεροι ζουν από την γεωργία και την κτηνοτροφία "βέλτιστος γάρ δήμος ο γεωργικός εστιν, όπου ζει το πλήθος από γεωργίας ή νομής" . Και καταλήγουμε με μία διάσημη φράση, και πάλιν του Αριστοτέλους, η οποία θα έπρεπε να υπάρχει ως προμετωπίδα σε όλες τις ανώτατες και ανώτερες γεωπονικές ή γεωργικές σχολές τις Χώρας: "Πασών των επιστημών μήτηρ τε καί τροφός Γεωργία εστί."

Δευτέρα, 14 Οκτωβρίου 2013

Η καλλιέργεια του Μαρουλιού



Είναι λαχανικό που ευδοκιμεί στη διάρκεια των ψυχρών περιόδων του έτους και καλλιεργείται κυρίως στο ύπαιθρο. Σε μικρότερη έκταση καλλιεργείται υπό κάλυψη, ενώ ενδιαφέρον για την καλλιέργεια του υπάρχει και σε υδροπονικά συστήματα.  Χωρίς να είναι ιδιαίτερα πλούσιο σε βιταμίνες και ανόργανα άλατα, εκτιμάται ιδιαίτερα από τον σύγχρονο καταναλωτή για την διαιτητική του αξία. Οι Η.Π.Α. όπου το Μαρούλι είναι γνωστό ως «πράσινος χρυσός» ηγούνται της παγκόσμιας παραγωγής και κατανάλωσης μαρουλιού. Ακολουθεί η Ευρώπη (Ιταλία, Γαλλία, Μ. Βρετανία, Ολλανδία, Βέλγιο και Γερμανία), όπου καλλιεργείται σε μεγάλο ποσοστό υπό κάλυψη και μερικές φορές σε ελεγχόμενο περιβάλλον. 


Καταγωγή

Το μαρούλι πιστεύεται ότι είναι ιθαγενές της Ανατολικής Μεσογείου και του εσωτερικού της Μ. Ασίας. Από το 4.500 π.Χ. ήταν γνωστό στους Αιγύπτιους που το χρησιμοποιούσαν για τις θεραπευτικές του Ιδιότητες, καθώς και για την παραγωγή εδώδιμου λαδιού από τους σπόρους του. 
Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο το μαρούλι καλλιεργείτο στην Περσία τον 6ο π.Χ. αιώνα, ενώ η καλλιέργεια του ως λαχανικό περιγράφεται επίσης από τον Ιπποκράτη (430 π.Χ.), τον Αριστοτέλη (356 π.Χ.) και άλλους. Στα χρόνια της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας καλλιεργείτο στην περιοχή της Μεσογείου και ήταν ιδιαίτερα δημοφιλές στους Αρχαίους Έλληνες και τους Ρωμαίους. Η Εξάπλωση  του στην υπόλοιπη Ευρώπη ήταν πολύ γρήγορη. Μεταφέρθηκε στο Νέο Κόσμο από τους Ισπανούς εξερευνητές και αργότερα (18ο αιώνα) άρχισε να χρησιμοποιείται από τους Αμερικανούς. Στην Ευρώπη όλοι οι τύποι μαρουλιού ήταν γνωστοί στην διάρκεια του μεσαίωνα. 


Ταξινόμηση και Κατάταξη

Το μαρούλι είναι μέλος της οικογένειας Compositae (Asteraceae). Το γένος Lactuca περιλαμβάνει πολλά είδη (σύμφωνα με ορισμένες πηγές περίπου 300). Είναι ευρύτατα αποδεκτό ότι το καλλιεργούμενο είδος (Lactuca sativa L.) προήλθε από το άγριο (Lactuca serriola L. ή Lactuca scariola L.), μολονότι ορισμένοι βοτανολόγοι πιστεύουν ότι ο υβριδισμός μπορεί να έχει παίξει ρόλο στην ανάπτυξη των δύο ειδών.
Το καλλιεργούμενο μαρούλι διαφέρει από τα άγρια είδη στα πλατιά κατώτερα φύλλα και στην τάση να σχηματίζει κεφαλή. Ένα άλλο είδος το Lactuca virosa, που σχετίζεται στενά με το καλλιεργούμενο, χρησιμοποιείται συχνά με το Lactuca serriola στα βελτιωτικά προγράμματα.




Μορφολογικά Χαρακτηριστικά

Το ριζικό σύστημα του φυτού χαρακτηρίζεται από την ταχύτατα αναπτυσσόμενη κύρια ρίζα. Οι πρώτες πλάγιες ρίζες αναπτύσσονται οριζόντια, πολύ κοντά στην επιφάνεια του εδάφους και εκτείνονται στα 15-45 εκατοστά πριν στραφούν προς τα κάτω. Αυτές και άλλες πλάγιες ρίζες μπορεί να εκτείνονται σε μεγάλο βάθος, όταν το φυτό φθάνει στην ωρίμανση. Ωστόσο, στην διάρκεια της περιόδου της βλαστικής ανάπτυξης το μεγαλύτερο μέρος του ριζικού συστήματος με τα ριζικά τριχίδια είναι κοντά στην επιφάνεια του εδάφους ( στα πρώτα 30 εκατοστά).
Το καλλιεργούμενο μαρούλι είναι έντονα πολυμορφικό είδος, όσον αφορά το φυλλώδες τμήμα του. Αυτό οφείλεται στην φαινοτυπική πλαστικότητα ( στον έλεγχο της μορφής από λίγα γονίδια που μεταπίπτουν εύκολα από την μια κατάσταση στην άλλη με μετάλλαξη) των χαρακτηριστικών του φυλλώματος και της κεφαλής, καθώς και στην έντονη φυσική, αλλά και ανθρώπινη επιλογή που ασκήθηκε στο τμήμα αυτό του φυτού που έχει ιδιαίτερη οικονομική σημασία.
Η βλαστική ανάπτυξη γίνεται με την μορφή ροζέτας των φύλλων πάνω σε ένα βραχύ βλαστό. Στον κεφαλωτό τύπο, ο σχηματισμός της κεφαλής μοιάζει με αυτή του λάχανου και το πόσο σφιχτή θα είναι σχετίζεται με το μήκος των μεσογονάτιων και τα χαρακτηριστικά των φύλλων.    
Τα πρώτα φύλλα είναι αρκετά στενά. Καθώς και η ένταση του φωτός και το μήκος της ημέρας αυξάνουν, το πλάτος των φύλλων αυξάνει. Ο σχηματισμός της κεφαλής ξεκινάει καθώς  τα πλατιά φύλλα κυρτώνονται προς τα μέσα, καλύπτοντας τη νέα βλάστηση. Οι τύποι που σχηματίζουν κεφαλή χαρακτηρίζονται από μια σφιχτή ροζέτα φύλλων, στην οποία  τα φύλλα που απομακρύνονται από το κέντρο χάνουν την κύρτωση.

Τα άνθη σχηματίζουν ταξιανθία (κεφάλιο) η οποία περιβάλλεται από μια σειρά βράκτειων. Κάθε άνθος αποτελείται από μερικά έως πολλά ανθίδια (8-15), γλωσσοειδή με κίτρινα πέταλα. Το άνθος είναι ερμαφρόδιτο και ανοίγει το πρωί, μια φορά μόνο, για σύντομη περίοδο. Ο καρπός είναι αχαίνιο, με ένα μόνο σπέρμα. Κάθε γραμμάριο περιέχει 600-1.100 σπόρους.


Καλλιεργούμενοι τύποι 

Οι καλλιεργούμενες ποικιλίες κατατάσσονται σε 5 τύπους:

  1. συμπαγής κεφαλωτός
  2. χαλαρός κεφαλωτός
  3. ρωμάνα
  4. σαλάτα
  5. σπαραγγιού ή κινέζικο
Κεφαλωτός τύπος (συμπαγής κεφαλωτός)

Χαρακτηρίζεται από συμπαγείς και μεγάλες κεφαλές με βάρος που φθάνει συνήθως τα 1000g και διάμετρο 15 εκατοστά ή και περισσότερο. Τα φύλλα είναι εύθραυστα με ευδιάκριτα χαρακτηριστικά τόσο το κεντρικό όσο και τα πλάγια νεύρα. Τα εξωτερικά φύλλα είναι πλατιά, σχεδόν κυκλικά, σκοτεινού πράσινου χρώματος, ενώ τα εσωτερικά είναι ανοιχτότερου χρώματος . Είναι ευαίσθητος στις υψηλές θερμοκρασίες και μπορεί να μην προσαρμόζεται σε ορισμένες περιοχές. Έχει την μεγαλύτερη αντοχή σε ψύχος. Είναι ανθεκτικός στους μετασυλλεκτικούς χειρισμούς και μπορεί να μεταφέρεται σε μεγάλες αποστάσεις. Καλλιεργείται στο ύπαιθρο και στο θερμοκήπιο. Είναι ο πιο διαδεδομένος τύπος παγκοσμίως και κυριαρχεί στις Η.Π.Α. ενώ στη χώρα μας καλλιεργείται σε περιορισμένη έκταση.

Ημικεφαλωτός τύπος (χαλαρός κεφαλωτός ή βουτύρου)

Χαρακτηρίζεται από γυαλιστερά, λεία, μαλακά και ευλύγιστα φύλλα που σχηματίζουν χαλαρή και μικρή κεφαλή. Το κεντρικό και τα πλάγια νεύρα δεν είναι τόσο χαρακτηριστικά και ευδιάκριτα όσο στον κεφαλωτό τύπο. Έχει ικανοποιητική αντοχή στο ψύχος. Τα φύλλα πληγώνονται και σχίζονται εύκολα, για αυτό και απαιτούν προσεκτικούς χειρισμούς μετά την συγκομιδή. Καλλιεργείται συνήθως στο θερμοκήπιο και είναι διαδεδομένος στη Βόρεια και Κεντρική Ευρώπη ενώ είναι σχεδόν άγνωστος στη χώρα μας.

Τύπος Ρωμάνα

Αναγνωρίζεται εύκολα από τα μακριά και στενά φύλλα και την όρθια (κάθετη) εμφάνιση. Είναι περισσότερο ευαίσθητος στις αντίξοες καιρικές συνθήκες σε σχέση με τους άλλους τύπους. Έχει μικρή αντοχή στο ψύχος. Καλλιεργείται στο ύπαιθρο και στο θερμοκήπιο. Είναι διαδεδομένος στην Νότια Ευρώπη και στις χώρες της Μεσογείου. Είναι ο δημοφιλέστερα καλλιεργούμενος τύπος στη χώρα μας.

Τύπος Σαλάτα

Δε σχηματίζει κεφαλή. Είναι μια εξαιρετικά ετερογενής ομάδα που περιλαμβάνει ποικιλίες με όλες τις διαβαθμίσεις πτύχωσης και κυματισμού του ελάσματος του φύλλου (από σχεδόν επίπεδα φύλα, μέχρι φύλλα με υπερβολική πτύχωση και εγκόλπωση του ελάσματος). Έχει μικρή αντοχή στο ψύχος και περιορισμένη μετασυλλεκτική ζωή. Καλλιεργείται κυρίως σε θερμοκήπια στη διάρκεια του χειμώνα στις χώρες της Κεντρικής και Βόρειας Ευρώπης και στο ύπαιθρο στις χώρες της λεκάνης της Μεσογείου. Είναι αρκετά γνωστός στη χώρα μας.

 Τύπος Σπαραγγιού (κινέζικο Μαρούλι)

Ο τύπος αυτός (Lactuca sativa var. augustana Irish, var. asparagina Bailey) περιλαμβάνει πολυετή φυτά καλλιεργούμενα κυρίως για το χονδρό και σαρκώδες στέλεχος τους. Είναι δημοφιλής στην Άπω Ανατολή.

Φυσιολογικά Χαρακτηριστικά

Φύτρωμα Σπόρου

Ο σπόρος μετά την συγκομιδή του, έχει μια περίοδο λήθαργου που διαρκεί περίπου 2 μήνες. Μετά την διακοπή του λήθαργου, το Φως και η Θερμοκρασία είναι οι κυριότεροι παράγοντες του περιβάλλοντος που επηρεάζουν το φύτρωμα του σπόρου. Όμως οι επιδράσεις αυτών των παραγόντων είναι πολύπλοκες, καθώς παρατηρούνται αλληλεπιδράσεις τόσο μεταξύ τους όσο και στον παράγοντα ποικιλία, αλλά και με την περιεκτικότητα του σπόρου σε υγρασία κ.α.
Το φως είναι απαραίτητο για το φύτρωμα του σπόρου ορισμένων ποικιλιών, ενώ άλλες δεν επηρεάζονται καθόλου.
Η ελάχιστη θερμοκρασία του εδάφους για το φύτρωμα είναι γύρω στους 2ο C, ενώ η άριστη βρίσκεται μέσα στο εύρος των 18-21ο C. Στις χαμηλότερες θερμοκρασίες, η βλαστικότητα είναι υψηλή, αλλά η εμφάνιση  των φυταρίων καθυστερεί. Έκθεση του σπόρου σε θερμοκρασίες (εδάφους ή αποθήκευσης) υψηλότερες των 26ο C προκαλεί δευτερογενή λήθαργο (θερμολήθαργο) και το φύτρωμα του σπόρου αναστέλλεται σε ποσοστό που εξαρτάται από την ποικιλία. Έτσι βρέθηκε ότι η υψηλότερη θερμοκρασία που επέτρεψε το φύτρωμα μέσα σε 7 μέρες σε ποσοστό 50% ήταν 26-30,5ο C για ποικιλίες του ημικεφαλωτού τύπου, 31ο C για ποικιλίες τύπου Ρωμάνα και 28-33ο C για ποικιλίες του κεφαλωτού τύπου.
Ο θερμολήθαργος μπορεί να διακόπτεται με έκθεση του σπόρου σε χαμηλές θερμοκρασίες, καθώς και με την επίδραση χημικών ουσιών (θειουρία, κινητίνη, erthrel κ.α.). Επίσης η ανασταλτική επίδραση της υπέρυθρης ακτινοβολίας αποτρέπεται με την επίδραση της Γιββερελλίνης. Έτσι οι ουσίες αυτές χρησιμοποιούνται από τις εταιρείες σπόρων πριν την αποστολή των εμπορευμάτων για να υπερνικήσουν την ανασταλτική επίδραση τόσο της χαμηλής θερμοκρασίας όσο και του σκότους στο φύτρωμα των σπόρων. Με την τεχνολογία της κάλυψης του σπόρου (πελετοποίηση) υπάρχει η δυνατότητα προσθήκης ή εφαρμογής αυτών των ουσιών και συνεπώς βελτίωσης του φυτρώματος.
Η βλαστικότητα του σπόρου διατηρείται για μικρή σχετικά περίοδο, που μπορεί να επιμηκυνθεί με μείωση της περιεκτικότητας του σε υγρασία (περίπου στο 70%) και διατήρηση του σε περιβάλλον με χαμηλή θερμοκρασία (γύρω ή και κάτω από τους 0ο C). Όταν διατηρείται κάτω από άριστες συνθήκες, ο σπόρος δίνει υψηλότερη βλαστικότητα την επόμενη χρονιά από την συγκομιδή, παρά την χρονιά της συγκομιδής.   

Βλαστική Ανάπτυξη

Το 80% της συνολικής ανάπτυξης του Μαρουλιού παρατηρείται κατά τις 3-4 εβδομάδες που προηγούνται της ωρίμανσης για συγκομιδή. Στα πρώτα στάδια της αύξησης και ανάπτυξης, το στέλεχος είναι πολύ βραχύ και τα φύλλα είναι επίπεδα ή ελαφρά κυρτωμένα προς τα μέσα, σχηματίζοντας μια ανοιχτή ροζέτα. Στους κεφαλωτούς τύπους, τα φύλλα που σχηματίζονται αργότερα κυρτώνονται προς τα μέσα και αρχίζει ο σχηματισμός της κεφαλής. Ο ρυθμός σχηματισμού της κεφαλής επηρεάζεται έντονα από την θερμοκρασία και γενικά αυξάνει, καθώς αυξάνει η θερμοκρασία. Εάν το φυτό αρχίσει να σχηματίζει πρόωρα την κεφαλή, όπως παρατηρείται στην περίπτωση των υψηλών θερμοκρασιών, οι κεφαλές θα είναι μικρότερου μεγέθους και υποβαθμισμένης ποιότητας.
Στον ημικεφαλωτό τύπο τα πρώτα φύλλα είναι σχετικά μακριά και στενά. Η ανάπτυξη που ακολουθεί επηρεάζεται από τις συνθήκες περιβάλλοντος. Σε υψηλές εντάσεις φωτός και μακρές ημέρες τα φύλλα διαδοχικά γίνονται όλο και περισσότερο πλατιά. Αντίθετα χαμηλές εντάσεις φωτός και βραχείες ημέρες τείνουν να διατηρήσουν σχετικά μακριά και στενά φύλλα. Η παραγωγή των πλατύτερων φύλλων φαίνεται να σχετίζεται με την έναρξη σχηματισμού της κεφαλής. Η επίδραση της θερμοκρασίας εξαρτάται από την ένταση του φωτός. Υψηλές θερμοκρασίες αυξάνουν το πλάτος του φύλλου στις υψηλές εντάσεις φωτός και το μειώνουν στις χαμηλές. Η επίδραση στο μήκος του φύλλου είναι αντίθετη.

Αναπαραγωγική ανάπτυξη  

Όταν η αναπαραγωγική ανάπτυξη ξεκινάει, το στέλεχος επιμηκύνεται, σχηματίζοντας ανθικό στέλεχος, με πολλές διακλαδώσεις ύψους 60-150 εκατοστών. Στους κεφαλωτούς τύπους το ανθικό στέλεχος εκπτύσσεται αφού ανοίξει η κεφαλή, κάνοντας το φυτό μη εμπορέυσιμο. Η έκπτυξη του ανθικού στελέχους μπορεί να ξεκινήσει πριν το φυτό φτάσει σε εμπορέυσιμο στάδιο. Αυτό μπορεί να παρατηρηθεί όταν τα φυτά εκτεθούν για παρατεταμένη περίοδο σε υψηλές θερμοκρασίες ή σε μακρές ημέρες ή και τα δύο.
Οι διάφοροι τύποι διαφέρουν ως προς την ευαισθησία τους στο μήκος ημέρας. Μερικοί είναι ουδέτεροι ενώ άλλοι μακροήμεροι. Η άνθηση και στους δύο τύπους επισπεύδεται από τις υψηλές θερμοκρασίες.  


Απαιτήσεις της Καλλιέργειας

Κλίμα

Το μαρούλι ευδοκιμεί καλύτερα σε σχετικά χαμηλές θερμοκρασίες. Άφθονη ηλιοφάνεια και ομοιόμορφες χαμηλές νυχτερινές θερμοκρασίες απαιτούνται για καλή ανάπτυξη των φυτών.
Για την ανάπτυξη των φυτών άριστες συνθήκες θερμοκρασίας είναι 16-23ο C την ημέρα και 7-11ο C την νύχτα. Σε θερμοκρασίες χαμηλότερες των 7ο C η ανάπτυξη είναι πολύ αργή ενώ σε θερμοκρασίες πάνω από 24ο C είναι δύσκολο να επιτυγχάνονται σφιχτές κεφαλές και το στέλεχος τείνει να επιμηκυνθεί. Σε υψηλές θερμοκρασίες (πάνω από 29ο C) εκτός από την πρόωρη έκπτυξη του ανθικού στελέχους, προκαλείται έντονα πικρή γεύση και αναπτύσσεται η φυσιολογική ασθένεια «κάψιμο της κορυφής», με αποτέλεσμα την υποβάθμιση της ποιότητας. Επιπλέον στις υψηλές θερμοκρασίες, το φυτό ωριμάζει γρήγορα και υπερωριμάζει ταχύτατα.    
Το μαρούλι είναι αρκετά ανθεκτικό στον παγετό. Καλά σκληραγωγημένα σπορόφυτα αντέχουν θερμοκρασίες -5,5ο C ενώ καθώς τα φυτά πλησιάζουν στην ωρίμανση για συγκομιδή, είναι ευκολότερο να υποστούν ζημιές από ότι όταν είναι νεαρά. Σε βαθμιαία πτώσης θερμοκρασίας τα εξωτερικά φύλλα ζημιώνονται συχνότερα σε σχέση με την «καρδιά». Τα συμπτώματα εμφανίζονται μετά από λίγες μέρες. Στα ζημιωμένα φύλλα η επιδερμίδα διαρρηγνύεται και διαχωρίζεται από τους ιστούς του φύλλου. Οι προσβεβλημένες περιοχές είναι ευαίσθητες σε δευτερογενείς προσβολές.

Έδαφος    

Το μαρούλι ευδοκιμεί σε πολλούς τύπους εδαφών. Ο κατάλληλος τύπος εδάφους προσδιορίζεται και από την εποχή καλλιέργειας. Για καλλιέργεια το φθινόπωρο προτιμώνται τα ιλυοπηλώδη, το χειμώνα τα αμμοπηλώδη και την άνοιξη τα οργανικά εδάφη.
Αν και απομακρύνει από τος έδαφος σχετικά μέτριες ποσότητες θρεπτικών στοιχείων, απαιτεί υψηλή γονιμότητα, γιατί έχει περιορισμένο (μικρό και σχετικά επιφανειακό) ριζικό σύστημα και συνεπώς δεν έχει τη δυνατότητα να προσλάβει θρεπτικά στοιχεία από μεγάλο όγκο εδάφους. Υψηλή περιεκτικότητα σε οργανική ουσία και ανόργανα θρεπτικά στοιχεία στα επιφανειακά 25,30 εκατοστά εδάφους εξασφαλίζουν γρήγορη και σταθερή ανάπτυξη του φυτού που απαιτούνται για την παραγωγή προϊόντος υψηλής ποιότητας.
Το μαρούλι μπορεί να καλλιεργείται σε αλκαλικά εδάφη, αλλά για καλύτερη ανάπτυξη συνιστάται ουδέτερο ή ελαφρά όξινο ρΗ (6,5-7,0). Σε ρΗ<6 br="">

Λίπανση

Το άζωτο είναι το σπουδαιότερο θρεπτικό στοιχείο. Οι ποσότητες του που προστίθενται στο έδαφος με τη λίπανση είναι σχετικά υψηλές για να καλύπτονται οι απώλειες από την έκπλυσή του και την απονιτροποίηση. Το ½ της ποσότητας του αζώτου θα πρέπει να εφαρμόζεται πριν από την εγκατάσταση της καλλιέργειας και το υπόλοιπο όταν τα φυτά πραγματοποιούν το μεγαλύτερο μέρος της ανάπτυξης τους. Το 80% περίπου της ανάπτυξης του Μαρουλιού παρατηρείται στη διάρκεια των 3-4 εβδομάδων πριν από  την συγκομιδή. Έτσι το διάστημα αυτό η θρέψη είναι κρίσιμη ώστε να εξασφαλίζεται σταθερή ανάπτυξη. Στα οργανικά εδάφη προσθήκη αζώτου μπορεί να απαιτείται μόνο κατά την διάρκεια ψυχρών και υγρών περιόδων, την άνοιξη και το φθινόπωρο, όταν η αποικοδόμηση της οργανικής ουσίας είαι αργή. Στα εδάφη αυτά στη διάρκεια του καλοκαιριού επαρκές άζωτο απελευθερώνεται με την αποικοδόμηση και καλύπτονται οι απαιτήσεις της καλλιέργειας.
Οι ποσότητες φωσφόρου και καλίου που θα πρέπει να εφαρμόζονται, υπολογίζονται με βάση τα αποτελέσματα της ανάλυσης του εδάφους και την αναμενόμενη απόδοση. Οι απαιτούμενες ποσότητες καλίου και φωσφόρου εφαρμόζονται με την βασική λίπανση.
Σύμφωνα με ορισμένες πηγές η σχέση καλίου/αζώτου θα πρέπει να είναι 3-4. Όταν η σχέση αυτή έχει τιμές κοντά στο 1 παρατηρείται περιφερειακή νέκρωση των φύλλων.
Οι εφαρμοζόμενες ποσότητες ανόργανων λιπασμάτων στο στρέμμα μπορεί να περιλαμβάνουν μέχρι 12 κιλά Ν, 6 κιλά Ρ2Ο5 και 28 κιλά Κ2Ο..
 
Νερό   

Για άριστη ανάπτυξη και ποιότητα, το μαρούλι απαιτεί άφθονη και σταθερή υγρασία εδάφους, ιδιαίτερα στα πρώτα και τα τελευταία στάδια της ανάπτυξης. Διακυμάνσεις στην υγρασία του εδάφους, ιδιαίτερα στα πρώτα και τελευταία στάδια της ανάπτυξης είναι επιζήμιες. Ακόμη και σε περιοχές που η συνολική βροχόπτωση είναι επαρκής, η άρδευση μπορεί να είναι αναγκαία για την πρόληψη φυσιολογικών προβλημάτων. Υπερβολική υγρασία κατά την διάρκεια περιόδων με υψηλές θερμοκρασίες μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα την παραγωγή χαλαρών κεφαλών.


Εγκατάσταση της καλλιέργειας και φροντίδες

Η εγκατάσταση της καλλιέργειας γίνεται είτε με απ’ ευθείας σπορά στο χωράφι είτε με μεταφύτευση σποροφύτων. Στην χώρα μας η απευθείας σπορά είναι ακόμη ο κυριότερος τρόπος εγκατάστασης της καλλιέργειας στο ύπαιθρο, ενώ το ενδιαφέρον για την μεταφύτευση σποροφύτων αυξάνεται διαρκώς. Αντίθετα οι καλλιέργειες υπό κάλυψη συνήθως είναι μεταφυτευόμενες. Σε άλλες χώρες όπου το κόστος της μεταφύτευσης θεωρείται υψηλό, η εγκατάσταση της καλλιέργειας γίνεται κυρίως με απ’ ευθείας σπορά.

Απ΄ ευθείας σπορά

Στην χώρα μας η σπορά γίνεται με το χέρι πεταχτά μέ ποσότητες σπόρου γύρω στα 100-200 γραμμάρια/στρέμμα. Μετά την εμφάνιση των πρώτων πραγματικών φύλλων, αραίωμα των φυτών είναι απαραίτητο ώστε να πετυχαίνεται ομοιομορφία στην παραγωγή.
Η χρησιμοποίηση μηχανών σποράς ακριβείας και η εφαρμογή της νέας τεχνολογίας του σπόρου (κουφετοποίηση, προφύτρωμα, ελεγχόμενη ενυδάτωση) έχει βελτιώσει σημαντικά τη βλαστικότητα του σπόρου, με αποτέλεσμα να πετυχαίνεται ομοιομορφία παραγωγής με την απ΄ευθείας σπορά. Αυτά έχουν ως αποτέλεσμα τη μείωση της ποσότητας του σπόρου στα 30-60 γραμμάρια / στρέμμα και την εξάλειψη της απαραίτητης για αραίωμα.

Μεταφύτευση

Με την μεταφύτευση περιορίζεται ο απαιτούμενος χρόνος για την ανάπτυξη των φυτών κατά 2-3 εβδομάδες. Τα σπορόφυτα παράγονται σε θερμοκήπια ή σε άλλες προστατευόμενες κατασκευές όπου παραμένουν 3-5 εβδομάδες ως την μεταφύτευση. Σκληραγώγηση είναι καλό να γίνεται σε φυτά που θα καλλιεργηθούν στη διάρκεια του χειμώνα. Σήμερα η μεταφύτευση μπορεί να γίνεται και μηχανικά.
Η σπορά στο σπορείο γίνεται με ποσότητα 1,5 γραμμάριο / m2 και γοα την παραγωγή φυτών για μεταφύτευση 1 στρέμματος απαιτούνται περίπου 10-15 γραμμάρια σπόρου.

Πυκνότητες φυτών

 Η πυκνότητα των φυτών επηρεάζει το μέγεθος των κεφαλών και την απόδοση. Πυκνές αποστάσεις φυτών μειώνουν το μέγεθος  της κεφαλής, καθυστερούν την συγκομιδή αλλά μπορεί να αυξάνουν την απόδοση. Σε ποικιλίες του κεφαλωτού τύπου που παράγουν μεγαλύτερα σε μέγεθος φυτά, η πυκνότητα των φυτών θα πρέπει να είναι μικρότερη σε σχέση με την πυκνότητα των ποικιλιών των άλλων τύπων.
Τα συστήματα φύτευσης ποικίλουν. Σε ορισμένες περιπτώσεις η καλλιέργεια γίνεται σε αναχώματα στα οποία μεταφυτεύονται 2-6 γραμμές φυτών, ανάλογα με το πλάτος τους. Οι αποστάσεις μεταξύ των γραμμών είναι 30-40 εκατοστά.
Οι αποστάσεις μεταξύ των φυτών εξαρτώνται από την ποικιλία και είναι γύρω στα 40 εκατοστά στον κεφαλωτό τύπο  και 30 εκατοστά για τους άλλους τύπους. Το ύψος του αναχώματος εξαρτάται από τον τύπο του εδάφους τη αποστράγγιση και την εποχή. Υψηλότερα αναχώματα κατασκευάζονται το χειμώνα και την άνοιξη, για να εξασφαλίσουν καλύτερη στράγγιση και αύξηση της θερμοκρασίας εδάφους για πρωίμιση της παραγωγής. Όταν δεν κατασκευάζονται αναχώματα η φύτευση γίνεται σε μονές γραμμές με αποστάσεις μεταξύ τους 30-60 εκατοστά. Ανεξάρτητα από τον τρόπο εγκατάστασης, συνήθως επιδιώκεται να εξασφαλιστεί τελική πυκνότητα 6.500-14.000 φυτών/στρέμμα. Ωστόσο σε ορισμένες Μεσογειακές χώρες  ( π.χ. Ισπανία) πυκνότητες 8.000-14.000 φυτών / στρέμμα είναι συνηθισμένες για τον ημικεφαλωτό τύπο.   

 
Ποικιλίες

Περισσότερες από 200 ποικιλίες και υβρίδια μαρουλιού υπήρχαν το 1967 στις Η.Π.Α.  Οι σημαντικότερες ποικιλίες και τα υβρίδια που καλλιεργούνται στη χώρα μας φαίνονται στον παρακάτω πίνακα: 



Κεφαλωτός
Ημικεφαλωτός
Ρωμάνα
Σαλάτα
Ντόπιο κεφαλωτό

Paris Island Cos
Βασιλικών
Emperor

Valmaine Cos
Ιεράπετρας
Dabora

Inverna
Μαγνησίας
Great Lakes 118

Marvel
Atraxion


Fairen
Grand Rapids


Η ποικιλία Paris Island Cos δημιουργήθηκε το 1951 στη Βόρεια Καρολίνα, έχει λευκούς σπόρους και παράγει φυτά μέσου μεγέθους. Είναι η πλέον διαδεδομένη παγκόσμια ποικιλία του τύπου  ρωμάνα. Η ποικιλία Grand Rapids έχει μαύρους σπόρους και παράγει φυτά μεγάλου μεγέθους. Έχει μεγάλη ευαισθησία στην έκπτυξη ανθικού στελέχους, ενώ η ποιότητα του είναι καλύτερη όταν καλλιεργείται υπό κάλυψη. Είναι η πρώτη ποικιλία που καταγράφηκε στους καταλόγους των Η.Π.Α. το 1890. 


Άρδευση  

Καλύτερη μέθοδος άρδευσης είναι η στάγδην και θα πρέπει να  προτιμάται από την άρδευση με καταιονισμό γιατί μεταξύ άλλων δεν ευνοεί την ανάπτυξη ασθενειών. Η άρδευση με καταιονισμό εφαρμόζεται κυρίως για να βοηθήσει το φύτρωμα στις σπορές που γίνονται στο τέλος του καλοκαιριού. Οι απαιτούμενες ποσότητες νερού κυμαίνονται σε 400-700 mm, ανάλογα με τον τύπο του εδάφους και την εποχή καλλιέργειας.

Ζιζανιοκτονία

Η Καταπολέμηση των ζιζανίων επιτυγχάνεται με την κατεργασία του εδάφους και με ζιζανιοκτόνα. Η Κάλυψη του εδάφους με μαύρο πλαστικό αν και μπορεί να χρησιμοποιηθεί με επιτυχία, όταν η καλλιέργεια γίνεται σε αναχώματα, ωστόσο δεν βρίσκει εφαρμογή, λόγω του υψηλού κόστους. Η κατεργασία του εδάφους πρέπει να είναι επιφανειακή, ώστε να αποφεύγονται ζημιές στο ριζικό σύστημα, που έχουν ως συνέπεια την μείωση της ανάπτυξης των φυτών και την υποβάθμιση της ποιότητας της κεφαλής.
Τα ζιζανιοκτόνα που μπορούν να χρησιμοποιηθούν στην καλλιέργεια του μαρουλιού είναι περιορισμένα. Για την καταπολέμηση των ετήσιων αγρωστωδών και πλατύφυλλων ζιζανίων μπορεί να χρησιμοποιηθεί το pendimethalin (Stomp) σε μεταφυτευόμενες καλλιέργειες με ελαφρά ενσωμάτωση (σε βάθος 3-5 εκατοστά) πριν την μεταφύτευση. Επίσης, το propyzamide (Kerb) μπορεί να εφαρμοσθεί είτε πριν την σπορά ή την μεταφύτευση με ψεκασμό και πότισμα. Για την καταπολέμηση ετήσιων και πολυετών αγρωστωδών ζιζανίων το quizalofop ethyl (Targa) εφαρμόζεται μεταφυτρωτικά με ψεκασμό του φυλλώματος της καλλιέργειας των ζιζανίων. Η εφαρμογή του θα πρέπει να γίνεται τουλάχιστον 21 ημέρες πριν την συγκομιδή. 


Συγκομιδή και μετασυλλεκτικοί χειρισμοί

Το κυριότερο κριτήριο συγκομιδής είναι το μέγεθος του φυτού. Οι ποικιλίες του κεφαλωτού τύπου θα πρέπει να συγκομίζονται όταν η κεφαλή έχει σχηματιστεί πλήρως και είναι σφικτή. Ανώριμες κεφαλές είναι σπογγώδεις και δεν αντέχουν στους μετασυλλεκτικούς χειρισμούς. Οι ποικιλίες των τύπων Ρωμάνα και ημικεφαλωτού τύπου μπορεί να συγκομίζονται όταν έχουν αποκτήσει ικανοποιητικό μέγεθος και πριν σκληρύνουν τα φύλλα και αποκτήσουν πικρή γεύση. 
Ο απαιτούμενος χρόνος από την μεταφύτευση έως την συγκομιδή κυμαίνεται στις 40-110 ημέρες και εξαρτάται από την ποικιλία την εποχή καλλιέργειας κ.α. Οι ποικιλίες του κεφαλωτού τύπου απαιτούν μεγαλύτερο χρονικό διάστημα για να φτάσουν στην ωρίμανση για συγκομιδή, σε σχέση με τις ποικιλίες άλλων τύπων. Την άνοιξη μπορεί να απαιτούνται 70-120 ημέρες για τις ποικιλίες του κεφαλωτού τύπου, σε σύγκριση με τις 55-70 ημέρες που απαιτούνται για τις ποικιλίες των τύπων ρωμάνα και ημικεφαλωτού και 40-50 ημέρες για τον τύπο σαλάτα. Ωστόσο, το χρονικό διάστημα μπορεί να είναι μικρότερο σε περιόδους με υψηλές θερμοκρασίες (π.χ. 55-60 ημέρες για τον κεφαλωτό τύπο στο τέλος της άνοιξης). Ο κεφαλωτός τύπος συγκομίζεται στις Η.Π.Α. όταν έχει βάρος περίπου 1000 g, ενώ στις ευρωπαϊκές χώρες το επιθυμητό βάρος είναι μικρότερο (περίπου το μισό).
Η συγκομιδή γίνεται με το χέρι σε μια φορά στις περιόδους ταχείας ανάπτυξης, όταν το μεγαλύτερο ποσοστό των φυτών είναι έτοιμο για συγκομιδή ή σε περισσότερες φορές, όταν υπάρχει ανομοιομορφία στην ανάπτυξη των φυτών (στο τέλος φθινοπώρου και το χειμώνα). Τα φυτά κόβονται με μαχαίρι κοντά στην επιφάνεια του εδάφους και αφού απομακρυνθούν τα κατώτερα φύλλα συσκευάζονται σε πλαστικές κλούβες για να μεταφερθούν στην αγορά.

Σε ορισμένες χώρες (π.χ. Η.Π.Α.), το μαρούλι συσκευάζεται στο χωράφι σε χαρτοκιβώτια (24 κεφαλές / κιβώτιο), προψύχεται γρήγορα στον 1ο C και στην συνέχεια τοποθετείται σε ψυκτικούς θαλάμους. Η μεταφορά του αργότερα γίνεται με αυτοκίνητα ψυγεία. Στις Η.Π.Α. το μαρούλι ήταν το πρώτο προϊόν στο οποίο εφαρμόσθηκε εμπορικά πρόψυξη με κενό (1948). Αν το μαρούλι κατά την συγκομιδή είναι καλής ποιότητας και οι συνθήκες διατήρησης άριστες (θερμοκρασία κοντά στους 0ο C και σχετική υγρασία >95%), τότε ο κεφαλωτός τύπος μπορεί να διατηρηθεί για 2-3 εβδομάδες. Τα φυτά του τύπου σαλάτα έχουν σχεδόν διπλάσια αναπνευστική δραστηριότητα και εντονότερη διαπνοή από αυτά του κεφαλωτού και επομένως η διάρκεια διατήρησης τους είναι μικρότερη ( 1 εβδομάδα περίπου). Το μαρούλι είναι ένα από τα λαχανοκομία προϊόντα με την υψηλότερη διαπνοή. Απώλεια νερού 6,31% βρέθηκε μέσα σε 3,5 ώρες από την συγκομιδή, όταν φυτά ποικιλίας Ιεράπετρας (τύπου σαλάτα) παρέμειναν σε περιβάλλον που η θερμοκρασία ήταν 27-28ο C και η σχετική υγρασία 60-72%. Η Μέγιστη επιτρεπτή απώλεια βάρους, πάνω από την οποία τα φυτά καθίστανται μη εμπορεύσιμα είναι 3-5% ανάλογα με τον τύπο και την ποικιλία. Συνεπώς υψηλή σχετική υγρασία είναι αναγκαία στο περιβάλλον διατήρησης και μπορεί να εξασφαλίζεται με συσκευασία σε διάτρητα πλαστικά φιλμς είτε των φυτών ατομικά είτε όλου του περιεχομένου του κιβωτίου.
Στην διάρκεια της περιόδου διατήρησης ή και της μεταφοράς μπορεί να εμφανίζονται διάφορες ασθένειες ή ανωμαλίες. Το πλέον συνηθισμένο μετασυλλεκτικό πρόβλημα είναι η μαλακή βακτηριακή σήψη, η οποία μπορεί να περιορισθεί εάν η θερμοκρασία διατήρησης είναι κοντά τους 0ο C. Η κοκκινόμαυρη κηλίδωση τ ων φύλλων (russet spotting) είναι συνηθισμένη μετασυλλεκτική ανωμαλία. Κηλίδες σκουριάς εμφανίζονται στο κατώτερο τμήμα του κεντρικού νεύρου των εξωτερικών φύλλων και μπορεί να επεκτείνονται και στο έλασμα του φύλλου. Η ανωμαλία αυτή μπορεί να προκαλείται από την παρουσία αιθυλενίου στο περιβάλλον διατήρησης σε συγκεντρώσεις >0,1ppm σε συνδυασμό με υψηλή θερμοκρασία (>5ο C). Το αιθυλένιο μπορεί να παράγεται από τις ίδιες τις κεφαλές του μαρουλιού ή από άλλα είδη που βρίσκονται στον ίδιο αποθηκευτικό χώρο και παράγουν σημαντικές ποσότητες αιθυλενίου (π.χ. μήλα, αχλάδια). Η καστανή κηλίδωση των φύλλων (brown stain) είναι επίσης συνηθισμένη μετασυλλεκτική ανωμαλία. Καστανόχρωμες κηλίδες εμφανίζονται κοντά στην βάση των φύλλων στο κεντρικό νεύρο και στο έλασμα. Προκαλείται από υψηλή συγκέντρωση CO2 στο περιβάλλον διατήρησης και τα συμπτώματα είναι εντονότερα σε χαμηλές συγκεντρώσεις Ο2 (περίπου 3%). Ορισμένες ποικιλίες παρουσιάζουν πολύ μεγάλη ευαισθησία στην ανωμαλία αυτή.


Αποδόσεις   

Στις Η.Π.Α. η απόδοση κυμαίνεται γύρω στα 3.500-4.500 κιλά / στρέμμα για τον κεφαλωτό τύπο. Στη χώρα μας στις υπαίθριες καλλιέργειες η απόδοση κυμαίνεται στο εύρος των 1.000-3.000 κιλών / στρέμμα και επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες, μεταξύ των οποίων οι κυριότεροι είναι η εποχή καλλιέργειας, ο τρόπος εγκατάστασης (απ’ ευθείας σπορά, μεταφύτευση), το στάδιο συγκομιδής και ο γενότυπος. Έτσι στη διάρκεια του χειμώνα η απόδοση είναι γύρω στα 1.000-2.000 κιλά / στρέμμα ενώ την άνοιξη μπορεί να φθάσει τα 2.000-3.000 κιλά / στρέμμα. 


Φυσιολογικές Ανωμαλίες  

Διάφορες φυσιολογικές ανωμαλίες μπορεί να εμφανίζονται στη διάρκεια της καλλιέργειας. Οι πιο συνηθισμένες από αυτές είναι το κάψιμο της κορυφής (tipburn) και η πρόωρη έκπτυξη του ανθικού στελέχους (bolting)

Κάψιμο της κορυφής

Χαρακτηρίζεται από τις καστανές κηλίδες που εμφανίζονται κατά μήκος των περιθωρίων των φύλλων, που αργότερα νεκρώνονται. Οι προσβλημένοι ιστοί έχουν χαμηλές συγκεντρώσεις ασβεστίου ακόμα και όταν  τα επίπεδα του ασβεστίου στο έδαφος είναι υψηλά.
Η ανωμαλία αυτή είναι συνηθέστερη σε ζεστό καιρό και σε περιόδους ταχείας ανάπτυξης των φυτών. Παράγοντες που ελέγχουν το ρυθμό ανάπτυξης, περιορίζουν την ένταση των ζημιών. Η άρδευση και η εφαρμογή στο φύλλωμα ασβεστίου, μπορεί επίσης να περιορίσουν την ένταση των ζημιών. Σημαντική τέλος είναι η συνεισφορά των βελτιωτών, καθώς ορισμένες ποικιλίες (κυρίως του κεφαλωτού τύπου) παρουσιάζουν μεγάλη αντοχή.  

Πρόωρη έκπτυξη ανθικού στελέχους

Φυτά που εκτίθενται σε υψηλές θερμοκρασίες (συνήθως πάνω από 29ο C) έχουν την προδιάθεση να ανθίσουν πρόωρα, καθιστώντας την κεφαλή μη εμπορεύσιμη. Πολλές φορές η κεφαλή εξωτερικά φαίνεται κανονική, αλλά στο εσωτερικό της έχει στέλεχος που έχει επιμηκυνθεί αρκετά. Μακρές ημέρες προκαλούν επίσης πρόωρη έκπτυξη ανθικού στελέχους, όπως και άλλες αντίξοες συνθήκες του περιβάλλοντος (stresses) περιλαμβανομένου του ανοιχτού ζεστού και ξηρού καιρού. Την μεγαλύτερη ανθεκτικότητα παρουσιάζουν οι ποικιλίες του κεφαλωτού τύπου, Empire, Ithaca και Great Lakes 659. 

Θρεπτική Αξία

Το μαρούλι χαρακτηρίζεται από την υψηλή περιεκτικότητα σε νερό (94-96%). Σε σύγκριση με άλλα λαχανικά, είναι πηγή ασβεστίου, σιδήρου και Βιταμίνης Α, ενώ έχει χαμηλή περιεκτικότητα σε πρωτεΐνη, ασκορβικό οξύ, θειαμίνη, ριβοφλαβίνη και νιασίνη.
Με βάση την περιεκτικότητα σε βιταμίνες και ανόργανα άλατα, το μαρούλι κατατάσσεται στη 26η θέση μεταξύ όλων  των φρούτων και των λαχανικών. Όμως η συνεισφορά του στην διατροφή είναι συνάρτηση της ποσότητας που καταναλώνεται και με βάση αυτό, στις Η.Π.Α. κατατάσσεται στην 4η θέση μετά την τομάτα, τα εσπεριδοειδή και την πατάτα. Μεταξύ των τεσσάρων τύπων υπ΄ρχουν σημαντικές διαφορές ως προς την περιεκτικότητα σε θρεπτικά συστατικά. Οι τύποι ρωμάνα και σαλάτα είναι πλουσιότεροι σε Βιταμίνη C, Α και ασβέστιο.

Πίνακας 2: Περιεκτικότητα σε θρεπτικά συστατικά των 4 τύπων μαρουλιού 


Συστατικά
Κεφαλωτός
Ημικεφαλωτός
Ρωμάνα
Σαλάτα
Νερό (%)
95.5
95,1
94
94
Ενέργεια (calories)
13
14
18
18
Πρωτεΐνη (%)
0,9
1,2
1,3
1,3
Λίπος )%)
0,1
0,2
0,3
0,3
Υδατάνθρακες (%)
2,9
2,5
3,5
3,5
Ίνες (%)
0,5
0,5
0,7
0,7
Ανόργανα (%)
0,6
1
0,9
0,9
Ασβέστιο (mg)
20
35
68
68
Φώσφορος (mg)
22
26
25
25
Σίδηρος (mg)
0,5
2
1,4
1,4
Νάτριο (mg)
9
9
9
9
Κάλιο (mg)
175
264
264
264
Βιταμίνη Α (Διεθνείς μονάδες)
330
970
1.900
1.900
Βιταμίνη C(mg)
6
8
18
18
Θειαμίνη (mg)
0,06
0,06
0,05
0,05
Ριβοφλαβίνη (mg)
0,06
0,06
0,08
0,08
Νιασίνη (mg)
0,3
0,3
0,4
0,4
 


Η υψηλή περιεκτικότητα σε νιτρικά των προϊόντων διατροφής θεωρείται επιβλαβής στην υγεία του καταναλωτή. Στην Ολλανδία τα λαχανικά αποτελούν την κυριότερη πηγή εισροής νιτρικών για τους ενήλικες καθώς από την ημερήσια εισροή νιτρικών που εκτιμάται στα 143 mg, τα 120 (84%) προέρχονται από τα λαχανικά. Μεταξύ των «πλούσιων» σε νιτρικά λαχανικών, το μαρούλι είναι το λαχανικό με τη μεγαλύτερη κατανάλωση στην Ολλανδία (3,22 κιλά / άτομο) ακολουθούμενο από το αντίδι (2,56 κιλά / άτομο).
Μέγιστα επιτρεπτά όρια ως προς την περιεκτικότητα σε νιτρικά έχουν θεσπιστεί για ορισμένα λαχανικά στην Ολλανδία και τη Γερμανία. Για το Μαρούλι τα όρια αυτά είναι 3.500 και 4.500 νωπού βάρους τη θερινή (Μάιο – Οκτώβριο) και τη χειμερινή περίοδο (Νοέμβριο-Απρίλιο) αντίστοιχα.
Το «πρόβλημα» των νιτρικών στα λαχανικά απασχολεί τους ερευνητές εδώ και πολλά χρόνια ιδιαίτερα όμως τα τελευταία χρόνια που οι σύγχρονες διαιτολογικές απόψεις συνέτειναν στην αύξηση της κατανάλωσης των λαχανικών.  Ωστόσο σύμφωνα με έρευνες που έγιναν στη χώρα μας οι περιεκτικότητες σε νιτρικά του μαρουλιού, αλλά και των άλλων λαχανικών ήταν κατά πολύ χαμηλότερες τόσο από αυτές που είχαν βρεθεί σε άλλες Ευρωπαϊκές χώρες, κυρίως της Κεντρικής και Βόρειας Ευρώπης όπου υπάρχει ιδιαίτερο πρόβλημα, όσο και από τα μέγιστα επιτρεπτά όρια που έχουν θεσπισθεί σε ορισμένες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ενδεικτικά αναφέρεται ότι οι περιεκτικότητες σε νιτρικά που βρέθηκαν ήταν 151-260 mg/ kg νωπού βάρους για τον τύπο ρωμάνα και 112-513 mg/kg νωπού βάρους για τον τύπο σαλάτα. Αντίθετα στην Ολλανδία έχουν βρεθεί περιεκτικότητες μέχρι και 5.000 mg/kg νωπού βάρους.

Εχθροί και Ασθένειες

Έντομα εδάφους, νηματώδεις, αφίδες, ιοί και μύκητες προσβάλουν την καλλιέργεια. Σοβαρές ζημιές μπορεί να προκαλέσουν διάφοροι μύκητες, μεταξύ των οποίων οι σημαντικότεροι είναι ο περονόσπορος (Bremia lactucue), η σκλεροτίνια (Sclerotinia sclerotorium), η ριζοκτόνια (Rizoctonia solani), η ανθράκωση (Marssoninia panattoniana) και ο βοτρύτης (Botrytis cinerea) δευτερογενώς μετά από προσβολή σκλεροτίνιας.
Οι ιώσεις φαίνεται ότι αποτελούν ένα σημαντικό πρόβλημα για την καλλιέργεια. Στην χώρα μας έχουν διαπιστωθεί προσβολές από το Μωσαϊκό του μαρουλιού (lettuce mosaic potyvirus, LMV), τον ιό των διογκωμένων νεύρων του μαρονιού (lettuce big vein virus, LBVV), τον ιό του κηλιδωτού μαρασμού της τομάτας (tomato spotted wilt virus, TSWV) και τον ιό του μωσαϊκού της αγγουριάς (cucumber mosaic cucumovirus, CMV).

Πηγή : ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΣΙΩΜΟΣ (ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΕΙΔΙΚΗΣ ΛΑΧΑΝΟΚΟΜΙΑΣ 1, ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2002







Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου