Ο μεγάλος Αριστοτέλης, λέει στα Πολιτικά του: η καλλίτερη πολιτεία είναι η γεωργική, εκεί δηλαδή που οι περισσότεροι ζουν από την γεωργία και την κτηνοτροφία "βέλτιστος γάρ δήμος ο γεωργικός εστιν, όπου ζει το πλήθος από γεωργίας ή νομής" . Και καταλήγουμε με μία διάσημη φράση, και πάλιν του Αριστοτέλους, η οποία θα έπρεπε να υπάρχει ως προμετωπίδα σε όλες τις ανώτατες και ανώτερες γεωπονικές ή γεωργικές σχολές τις Χώρας: "Πασών των επιστημών μήτηρ τε καί τροφός Γεωργία εστί."

Τρίτη, 8 Μαΐου 2012

Ο ρόλος των αιθερίων ελαίων για τα φυτά

Tα αιθέρια έλαια είναι φυσικές οργανικές ενώσεις με έντονη οσμή. Σχηματίζονται σε διάφορα μέρη μερικών φυτών (αρωματικά φυτά).  Παραμένουν εκεί που παράγονται και δεν κυκλοφορούν στα διάφορα μέρη του φυτού. Από χημική άποψη δεν έχουν καμία σχέση με τα πραγματικά έλαια (γλυκερίδια). Σχηματίζονται σε εξειδικευμένα κύτταρα ή κυτταρικούς σχηματισμούς ή και στο μεσοκυττάριο χώρο σε διάφορα μέρη των αρωματικών φυτών.



      Ως αιθέρια έλαια εννοούνται γενικά οι πτητικές ενώσεις οι οποίες είναι ελεύθερα διαλυτές στο οινόπνευμα, στον αιθέρα και στα φυτικά έλαια και ορυκτέλαια και υποτίθεται ότι συνήθως είναι το αποτέλεσμα της απόσταξης. Πρόκειται για πολυσύνθετα μείγματα οργανικών ουσιών των οποίων η σύνθεσή τους διαφέρει στα διάφορα είδη ή ποικιλίες φυτών. 

      Το χαρακτηριστικό άρωμα κάθε αιθερίου ελαίου είναι η συνισταμένη όλων των συστατικών του. Από αυτά μερικά παίζουν σπουδαίο ρόλο στον τελικό τόνο αυτού. Σε μερικά αιθέρια έλαια η παρουσία ενός συστατικού, σε αναλογία 1% ή και μικρότερη, έχει ως αποτέλεσμα την αλλαγή του αρωματός τους. 
      Πολλά από τα φυτά είναι αρωματικά και φαρμακευτικά. Περιέχουν ουσίες αρωματικές, τα αιθέρια έλαια, σε διάφορα τμήματά τους. Τα έλαια αυτά περιέχονται σε διάφορα μέρη όπως στους βλαστούς, στα άνθη, στα φύλλα, στους φλοιούς των καρπών και αλλού. Οι ουσίες αυτές μπορεί να ληφθούν μετά την συγκομιδή των διαφόρων τμημάτων των φυτών με διάφορες τεχνικές.  
       Τα μέρη μερικών αρωματικών φυτών, στα οποία μπορεί να βρεθούν τα αιθέρια έλαια, με παράλληλα παραδείγματα φυτών, είναι τα εξής: 
α.  Τα πέταλα :Τριαντάφυλλο, γιασεμί, χαμομήλι, λεβάντα κ.ά.
β.   Τα φύλλα :Ευκάλυπτος, γεράνι, μέντα, θυμάρι κ.ά.

γ.   Ο ξυλώδης ιστός :Σανταλόξυλο κ.ά.
δ.   Ο καρπός :Περγαμόντο, λεμόνι, άρκευθος κ.ά.
ε.    Οι σπόροι :Μάραθο, γλυκάνισο κ.ά.
στ.  Οι ρίζες :Ίρις, αγγελική κ.ά. 
ζ.    Τα ριζώματα :Τζίντζερ κ.ά.
η.    Η ρητίνη :Πεύκο, μύρο, βενζόη κ.ά.
θ.    Ο φλοιός :Κανέλλα κ.ά.
ι.    Οι φλοιοί των καρπών :Πορτοκάλι, νεράντζι κ.ά.

ια.   Σε όλο το φυτό :Μέντα, ρίγανη κ.ά.
 
      Το άρωμα είναι η «ψυχή» κάθε φυτού. Σε αυτό οφείλεται η χαρακτηριστική οσμή των διαφόρων φυτών.  Το άρωμα αυτό χρησιμεύει στο φυτό σε διάφορες λειτουργίες του όπως για παράδειγμα είναι η προσέλκυση εντόμων για την γονιμοποίηση του.  
       Γενικά τα αιθέρια έλαια δρουν σαν ορμόνες στις διάφορες βιοχημικές αντιδράσεις οι οποίες είναι απαραίτητες στο φυτό. 
      Έχει υπολογισθεί ότι τα φυτά της γης ελευθερώνουν τεράστιες ποσότητες πτητικών ουσιών, ετησίως, από τις διάφορες μορφές των αιθερίων ελαίων τους. Τα περισσότερα πτητικά υλικά ελευθερώνονται κατά τις θερμές και ηλιόλουστες ημέρες, παρά κατά τις συννεφιασμένες και βροχερές, ενώ τα μεγαλύτερα ποσά ελευθερώνονται από τα αποξηραμένα φυτά τα οποία δίνουν το τυπικό για κάθε είδος φυτού άρωμα.



      Τα αιθέρια έλαια έχουν πολλές φορές ονομασθεί σαν «ορμόνες των φυτών», «αιθέρας», «ζωτική δύναμη» και «ψυχή του φυτού». Είναι μείγματα από ουσίες οι οποίες εξατμίζονται πολύ εύκολα (πτητικές ουσίες) και οι οποίες δίνουν στα διάφορα φυτά συγκεκριμένες φαρμακευτικές ιδιότητες και την χαρακτηριστική τους μυρωδιά. 

      Ο πραγματικός ρόλος των αιθερίων ελαίων στο φυτικό μεταβολισμό δεν έχει μέχρι σήμερα ξεκαθαρίσει πλήρως αφού μόνο υποθέσεις διατυπώνονται. Με βεβαιότητα μπορεί πάντως να ειπωθεί ότι οι πρακτικές και οι οικολογικές λειτουργίες των αιθερίων ελαίων είναι διάφορες και μπορεί να γίνονται για ποικίλους λόγους. Μερικοί από τους λόγους αυτούς είναι οι εξής:
α. Η προστασία των φυτών από το ψύχος: Λόγω της εξατμίσεως σχηματίζεται ένα προστατευτικό νέφος γύρω από τα φυτά.  
β.  Η αύξηση της ταχύτητας κυκλοφορίας των θρεπτικών ουσιών: Οι ουσίες αυτές ρυθμίζουν τον μεταβολισμό των φυτών. 
γ.  Η προστασία των φυτών από έντομα και παράσιτα: Τα αιθέρια έλαια, με το άρωμά τους, αποτρέπουν την εγκατάσταση αυτών στα φυτικά όργανα.
δ.  Η δράση των αιθερίων ελαίων σαν καταλύτες: Αυτά δρουν ως καταλύτες στο μεταβολισμό των γλυκοζιτών και άλλων ουσιών.
ε.  Η αύξηση της ανθεκτικότητας των φυτών στην ξηρασία: Τα αιθέρια έλαια μπαίνουν στους  μεσοκυττάριους χώρους και ελαττώνουν την διαπνοή.  
στ.  Η προσέλκυση των εντόμων με το άρωμα των ανθέων: Επιτυγχάνεται με αυτόν τον τρόπο η γονιμοποίηση και η διασταύρωση των μη αυτογονιμοποιουμένων φυτών. 
ζ.  Η δράση των αιθερίων ελαίων ως ορμονών: Τα αιθέρια έλαια δρώντας ως ορμόνες προάγουν διάφορες λειτουργίες στα φυτά. 
η. Η κάλυψη των πληγών του λυού: Το ρητινώδες περιεχόμενο πολλών αειθαλών φυτών συμβάλλει στην κάλυψη των πληγών του φλοιού και έτσι αποφεύγεται η σήψη των φυτικών ιστών. 
θ.  Η μετανάστευση των αιθερίων ελαίων κατά την διάρκεια της περιόδου αναπαραγωγής: Τα αιθέρια έλαια μεταναστεύον από τα πράσινα μέρη του φυτού προς τα όργανα αναπαραγωγής. Εκεί ένα μέρος από αυτά καταναλίσκεται, ενώ το υπόλοιπο επιστρέφει στην αρχική του θέση. 
ι.   Η προστασία των φυτών από την υψηλή θερμοκρασία: Η εξάτμιση των αιθερίων ελαίων ελαττώνει την θερμοκρασία.  
ια. Η αποτροπή της βρώσεως των φυτών: Τα αιθέρια έλαια αποτρέπουν την βρώση των φυτών που έχουν αυτά από φυτοφάγα ζώα και η προστασία τους από ασθένειες. 
Ιβ. Η προστασία από τις ασθένειες: Τα αιθέρια έλαια προστατεύουν τα φυτά από κάποιες ασθένειες.  
1. Σύσταση και σχηματισμός αιθερίων ελαίων
                i.          Σύσταση αιθερίων ελαίων 
      Τα συστατικά των αιθερίων ελαίων χωρίζονται σε δύο μεγάλες ομάδες, τα οξυγονούχα και τα μη οξυγονούχα. 
Τα κυριότερα οξυγονούχα συστατικά των αιθερίων ελαίων είναι τα εξής: 
α.  Αλδεΰδες
β.   Αλκοόλες
γ.   Εστέρες
δ.   Κετόνες
ε.    Οξέα
στ. Φαινόλες 
      Τα μη οξυγονούχα συστατικά των αιθερίων ελαίων είναι οι υδρογονάνθρακες. Περιλαμβάνονται επίσης σε αυτά όλα τα άχρηστα συστατικά των αιθερίων ελαίων αφού η συμβολή τους στο άρωμα είναι μικρή ή μηδαμινή. 
      Από τα συστατικά αυτά εκείνα τα οποία συμβάλλουν περισσότερο στο άρωμα των αιθερίων ελαίων είναι οι εστέρες.  
      Το αιθέριο έλαιο κάθε φυτού έχει διαφορετική σύνθεση σε κάθε στάδιο της αναπτύξεως του. Έτσι συγκριτικές αναλύσεις αιθερίων ελαίων, οι οποίες έγιναν σε δείγματα ληφθέντα στην αρχή και το τέλος τις βλαστικής περιόδου, έδειξαν μεγάλες διαφορές στην χημική σύστασή του.
      Επίσης διαφορές παρατηρούνται και στην περιεκτικότητα σε αιθέριο έλαιο νεαρών και ωρίμων φύλων του ιδίου φυτού. 
              ii.          Σχηματισμός αιθερίων ελαίων 
      Τα αιθέρια έλαια ευρίσκονται μέσα σε ειδικούς αδένες εκκρίσεως οι οποίοι είναι είτε εσωτερικοί είτε εξωτερικοί. Η κατανομή τους είναι ακανόνιστη στα διάφορα φυτικά όργανα. Στο ίδιο ή σε άλλο μέρος του ιδίου φυτού μπορεί  να ευρίσκονται αιθέρια έλαια διαφορετικής συστάσεως. Σε κάθε ένα από τα αιθέρια έλαια ευρίσκονται μέχρι και 200 διαφορετικές ενώσεις. Έτσι εξηγούνται και οι ποικίλες ιδιότητές τους. 
      Τα αρωματικά φυτά αποθηκεύουν τα αιθέρια έλαια μέσα σε ειδικούς χώρους οι οποίοι ευρίσκονται στα φύλλα, στον βλαστό, στα άνθη, στον φλοιό, στο ξύλο, ακόμη και στις ρίζες.   
Ελαιοαδένες
      Οι ελαιοαδένες είναι εκκριτικοί σχηματισμοί οι οποίοι παράγουν λιπόφιλα προϊόντα, κυρίως αιθέρια έλαια. Οι βασικοί τύποι ελαιοαδενών είναι τα ελαιοφόρα τριχώματα, οι ελαιφόροι αγωγοί, οι ελαιοφόρες κοιλότητες και τα ελαιοφόρα ιδιόβλαστα κύτταρα. Όλοι αυτοί οι τύποι αποτελούνται από κύτταρα με μεγάλους πυρήνες και πλούσιο σε ριβοσωμάτα θεμελιώδες πλάσμα και ιδιαίτερα σε πολυάριθμα μιτοχόνδρια, κάτι το οποίο δείχνει τον έντονο μεταβολικό τους χαρακτήρα. 
      Τα ελαιοφόρα τριχώματα συναντώνται ως επί το πλείστον σε αρωματικά φυτά και σχηματίζονται στην επιδερμίδα των υπεργείων οργάνων τους. Κάθε ελαιοφόρος τρίχα αποτελείται από τρία τμήματα. Αυτά είναι η βάση, ο μίσχος και η κεφαλή. Τα τμήματα της βάσης και του μίσχου είναι συνήθως μονοκύτταρα, ενώ η κεφαλή μπορεί να είναι μονοκύτταρη ή πολυκύτταρη. Το αιθέριο έλαιο παράγεται στα κύτταρα της κεφαλής και από εκεί μεταφέρεται σε ένα εξωπλασματικό χώρο ο οποίος σχηματίζεται στην κορυφή της τρίχας, ανάμεσα από την εφυμενίδα και τα κυτταρικά τοιχώματα.    
            iii.          Παράγοντες οι οποίοι επηρεάζουν την ποιότητα
των αιθερίων ελαίων 
 Η ποιότητα των διαφόρων αιθερίων ελαίων επηρεάζεται από τους εξής παράγοντες:

 α.   Από τις συνθήκες καλλιέργειας των φυτών
      Για κάθε είδος φυτού πρέπει να εκπληρώνονται οι οικολογικές του απαιτήσεις (είδος εδάφους, γεωγραφική θέση καλλιέργειας, άρδευση, κ.λ.π).
β.   Από τις κλιματολογικές συνθήκες
      Οι κλιματολογικές συνθήκες επηρεάζουν τόσο την ποιότητα όσο και την ποσότητα των αιθερίων ελαίων ενός φυτού. Στα θερμά κλίματα τα αιθέρια έλαια είναι μεγαλύτερα σε ποσότητα και έχουν πιο δυνατή οσμή.  Στα πιο δροσερά κλίματα η ποσότητα των αιθέριων ελαίων είναι μικρότερη και το άρωμα τους πιο λεπτό.




γ.   Από την ηλικία των φυτών ή των οργάνων του φυτού

      Η ηλικία του φυτού ή του οργάνου το οποίο παράγει το αιθέριο έλαιο παίζει σπουδαίο ρόλο στην ποιότητά του.  Για τον λόγο αυτό πρέπει τα άνθη να συλλέγονται όταν ανοίξουν, αλλά πριν προλάβουν να μαραθούν, οι καρποί όταν ωριμάζουν και οι ρίζες στο τέλος του καλοκαιριού (π.χ αγγελική) ή τον χειμώνα (π.χ ίρις). 
ΜΑΡΙΑ ΠΡΙΣΚΑ
Τ.ΓΕΩΠΟΝΟΣ – ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΑΣ ΤΟΠΙΟΥ

1 σχόλιο: