Ο μεγάλος Αριστοτέλης, λέει στα Πολιτικά του: η καλλίτερη πολιτεία είναι η γεωργική, εκεί δηλαδή που οι περισσότεροι ζουν από την γεωργία και την κτηνοτροφία "βέλτιστος γάρ δήμος ο γεωργικός εστιν, όπου ζει το πλήθος από γεωργίας ή νομής" . Και καταλήγουμε με μία διάσημη φράση, και πάλιν του Αριστοτέλους, η οποία θα έπρεπε να υπάρχει ως προμετωπίδα σε όλες τις ανώτατες και ανώτερες γεωπονικές ή γεωργικές σχολές τις Χώρας: "Πασών των επιστημών μήτηρ τε καί τροφός Γεωργία εστί."

Τετάρτη, 4 Απριλίου 2012

ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΚΗ ΔΙΑΒΡΩΣΗ ΣΤΑ ΕΡΓΑ ΥΠΟΔΟΜΗΣ ΤΗΣ ΕΓΝΑΤΙΑ ΟΔΟΣ Α.Ε.

Οι διάφορες εργασίες που επιτελούνται κατά την κατασκευή έργων οδοποιίας, έχουν ως αποτέλεσμα μια απότομη και εκτενή διατάραξη του εδάφους. Η επιφανειακή βλάστηση καταστρέφεται ολοσχερώς και αποκαλύπτονται μεγάλες επιφάνειες εδάφους οι οποίες εκτίθενται στην επίδραση των παραγόντων του κλίματος. Αποτέλεσμα της έκθεσης αυτής στους παράγοντες του κλίματος και ειδικότερα στο νερό και τον άνεμο είναι η διάβρωση του εδάφους, δηλαδή η αποκόλληση και μεταφορά των σωματιδίων του από την επίδραση του ανέμου ή του νερού.
Διάβρωση
 Το πρόβλημα που παρουσιάζεται σε όλες τις εκτάσεις που έχει καταστραφεί η βλάστηση καθώς και στα νεοσχηματιζόμενα πρανή είναι η διάβρωση, η οποία περιλαμβάνει την απόσπαση, τη μεταφορά και την απόθεση του εδαφικού υλικού λόγω της επίδρασης των κλιματικών παραγόντων πάνω στην επιφάνεια του εδάφους. Οι κυριότεροι παράγοντες που προκαλούν διάβρωση είναι το νερό, ο αέρας και ο πάγος. Ο κάθε ένας από αυτούς τους παράγοντες διαβρώνει με διαφορετικό τρόπο το έδαφος. Σε παγκόσμια κλίμακα κάθε χρόνο χάνονται περισσότερα από 120.000 Km2 (Fiedler, 1990 ) παραγωγικής γης με τη διάβρωση.
Ο συνηθέστερος παράγοντας διάβρωσης είναι το νερό. Η διαβρωτική ενέργειά του προκαλεί προβλήματα στην επιφάνεια του εδάφους (επιφανειακή - αυλακοειδής -χαραδρωτική διάβρωση) καθώς και προβλήματα σε βαθύτερα στρώματα.
Η διάβρωση καθυστερεί την εγκατάσταση της βλάστησης και ορισμένες φορές την καθιστά αδύνατη.
 Παράγοντες που επηρεάζουν το μέγεθος της διάβρωσης
Οι κυριότεροι παράγοντες που επηρεάζουν το μέγεθος της  απώλειας του εδάφους από τη διάβρωση είναι  το κλίμα, το έδαφος, η τοπογραφία και η κάλυψη της βλάστη-σης. Το USDA Agriculture Research Service, πρότεινε μια μέθοδο εκτίμησης του μεγέθους της διάβρωσης που λαμβάνει χώρα σε έναν αγρό σε ετήσια βάση.
A = R x K x LS x C x P
Όπου
A = Η ετήσια ποσότητα διάβρωσης (ton/acre/year)
R = Τα χαρακτηριστικά της βροχόπτωσης (ένταση, μέγεθος σταγόνας κλπ)
K = Η διαβρωσιμότητα του εδάφους
L  = Το μήκος του πρανούς (πλαγιάς)
S = Η κλίση του πρανούς
C = Η κάλυψη του εδάφους
P = Τα μέτρα προστασίας
Αναλυτικές μέθοδοι και διαγράμματα για την εκτίμηση της απώλειας εδάφους από τη διάβρωση και στοιχεία υπολογισμού των τιμών  των διαφόρων παραμέτρων έχουν δοθεί από τον Gray και Leiser (1982) και  Goldman et al., (1986).Ειδικότερα o παράγοντας κάλυψης του εδάφους C, για ένα απογυμνωμένο έδαφος ισούται με τη μονάδα. Για ένα έδαφος το οποίο είναι καλυμμένο με βλάστηση ή/και με αδρανή υλικά, ανάλογα με το ποσοστό κάλυψης, η τιμή του κυμαίνεται από 0,003 έως 0,45 (USDA Soil Conservation Service, 1978).
Προστασία από τη διάβρωση
Η βλάστηση παίζει έναν εξαιρετικά ενδιαφέροντα ρόλο στον έλεγχο της επιφανειακής διάβρωσης. Η βλάστηση θεωρείται ο κυριότερος παράγοντας για τον έλεγχο της διάβρωσης και της επιφανειακής απορροής (Thorne, 1980, D. Gray and R.Sotir,1996).
Οι εδαφικές απώλειες εξαιτίας της διάβρωσης του νερού  μπορεί να μειωθούν εκατονταπλάσια (USDA Soil Conservation Service, 1978) με τη διαχείριση ενός πυκνού χλοοτάπητα, γρασιδιού ή ποώδους βλάστησης.
Κατά τους  D. Gray and R.Sotir, (1996), τα ευεργετικά αποτελέσματα της ποώδους βλάστησης και των γρασιδιών κατά την πρόληψη της επιφανειακής διάβρωσης συνοψίζονται στα παρακάτω:
Αναχαίτηση: Το φύλλωμα των φυτών και τα φυτά απορροφούν την ενέργεια της βροχής και εμποδίζουν την απόσπαση και διαμερισμό του εδάφους από την  πρόσπτωση  των σταγόνων της βροχής.
Ενίσχυση: Το ριζικό σύστημα συνδέει και συγκρατεί τους εδαφικούς κόκκους ενώ το υπέργειο τμήμα φιλτράρει τα  εναποτιθέμενα ιζήματα.
Επιβράδυνση: Το υπέργειο τμήμα των φυτών (κλαδιά, φύλλωμα) επιβραδύνει την ταχύτητα του ανέμου και την επιφανειακή απορροή.
Διήθηση: Τα φυτά και τα φυτικά υπολείμματα συμβάλουν στη διατήρηση του πορώδους του εδάφους και της διαπερατότητας, με αυτό το τρόπο επιβραδύνουν την έναρξη της απορροής και αυξάνουν  την διήθηση των νερών.
Μέθοδοι εγκατάστασης ποώδους βλάστησης
Όπως προαναφέρθηκε το πρόβλημα που παρουσιάζεται σε όλες τις εκτάσεις που έχει καταστραφεί η βλάστηση καθώς και στα νεοσχηματιζόμενα πρανή είναι η διάβρωση. Το πρόβλημα είναι σημαντικότερο στα σχηματιζόμενα πρανή ορυγμάτων, τα οποία επειδή είναι γυμνά χωρίς βλάστηση, δεν είναι δυνατή η φυσική αποκατάσταση (φυσική εδαφογένεση) της αρχικής ισορροπίας, με το μετασχηματισμό των διαφόρων συστατικών του εδάφους σε ωφέλιμο έδαφος. Έχουμε συνεπώς μια συνεχή μείωση των ποσοτήτων γόνιμης γης με ταυτόχρονη μείωση της παραγωγικότητας, παράλληλα με την αύξηση των προβλημάτων σταθεροποίησης των πρανών και μείωσης της αισθητικής των έργων. Επειδή η φυσική αποκατάσταση είναι βραδεία ή δεν γίνεται ποτέ λόγω απουσίας ευνοϊκών παραγόντων, φροντίζουμε να προστατεύσουμε τα πρανή αμέσως μετά την διαμόρφωσή τους με την εγκατάσταση χλοοτάπητα με υδροσπορά.
Υδροσπορά είναι μία μέθοδος που χρησιμοποιείται για αναχλόαση σε επιφάνειες δυσπρόσιτες όπως τα πρανή στις οποίες δεν είναι δυνατόν να εφαρμοσθούν με την ίδια επιτυχία άλλες μέθοδοι σποράς – καλλιέργειας. Η μέθοδος αυτή για σπορά που εφαρμόζεται στα πρανή χρησιμοποιεί ειδικό εξοπλισμό εκτόξευσης ενός μίγματος που αποτελείται από σπόρους, λίπασμα, υλικά επικάλυψης (mulches), σταθεροποιητή εδάφους, και νερό.
 Με την υδροσπορά με σπόρους κατάλληλων φυτών, επιτυγχάνουμε γρήγορη προστασία των επιφανειών με την εγκατάσταση χλοοτάπητα, που θα σταθεροποιήσει με τις ρίζες του την επιφάνεια του εδάφους, ενισχύοντας παράλληλα το άγονο έδαφος με υλικά που θα δημιουργήσουν ευνοϊκές συνθήκες για την έναρξη της μικροβιακής δραστηριότητας και θα το εμπλουτίσουν με οργανικά υλικά.
Παράλληλα με την προστασία του εδάφους από την επιφανειακή  διάβρωση έχουμε και έμμεσα αποτελέσματα, όπως το άμεσο αισθητικό αποτέλεσμα που επιτυγχάνεται στο τραυματισμένο από την κατασκευή του δρόμου τοπίο, η συγκράτηση της δημιουργούμενης οργανικής ύλης, η επίτευξη συνθηκών που διευκολύνουν και επιταχύνουν την περαιτέρω φυσική αποκατάσταση, η δημιουργία ευνοϊκότερων εδαφολογικών συνθηκών, με τη διατήρηση και βελτίωση της γονιμότητας του εδάφους για τις μελλοντικές φυτεύσεις που θα ακολουθήσουν, η διευκόλυνση της φυσικής αναγέννησης λόγω της δημιουργίας ευνοϊκών συνθηκών για τον αποικισμό ειδών της χλωρίδας του περιβάλλοντος χώρου και η προστασία άλλων τμημάτων του έργου από τα φερτά υλικά και τυχόν διαβρώσεων.
Για την επιτυχή εγκατάσταση χλοοτάπητα πρανών έχει μεγάλη σημασία ο χρόνος εκτέλεσης της εργασίας. Ο πιο κατάλληλος χρόνος υδροσποράς για τις ελληνικές συνθήκες είναι οι μήνες Οκτώβριος και Νοέμβριος. Μπορεί επίσης να εκτελεσθεί η υδροσπορά με επιτυχία και προς το τέλος Φεβρουαρίου, αρχές Μαρτίου ιδιαίτερα σε περιοχές που χαρακτηρίζονται από δριμείς χειμώνες.
Η εκτέλεση των εργασιών υδροσποράς στην ΕΟΑΕ για λειτουργικούς ρόλους, δηλαδή της άμεσης προστασίας των πρανών από την επιφανειακή διάβρωση, αμέσως μετά την διαμόρφωση της τελικής επιφάνειας των πρανών, έχει ενταχθεί στις εργασίες συμβάσεων έργων οδοποιίας. 
Για να είναι δυνατή η εκτέλεση των εργασιών υδροσποράς από τους Αναδόχους, η ΕΟΑΕ συνέταξε μια σειρά από προδιαγραφές (Άρθρο 80 ΤΣΥ) και μεθόδους αξιολόγησης της επιτυχίας των αποτελεσμάτων (Άρθρο Β11 ΕΣΥ).
Κατά την σύνταξη των προδιαγραφών χρησιμοποιήθηκαν στοιχεία από:
ü  Εργασία ομάδας εμπειρογνωμόνων με συντονιστή τον Καθηγητή του ΑΠΘ κ. Τσαλικίδη
ü  Εργασία ομάδας εμπειρογνωμόνων με συντονιστή τον τον Καθηγητή του ΑΠΘ κ. Β. Παπαναστάση
Υλικά Υδροσποράς
Τα βασικά υλικά που χρησιμοποιούνται στην υδροσπορά είναι το μίγμα των σπόρων και βοηθητικά υλικά.
Μίγμα σπόρων
 Η σύνθεση  του μίγματος των σπόρων  που χρησιμοποιείται  είναι διαφορετική για κάθε φυτοκοινωνιολογική ζώνη κατά μήκος της Εγνατίας Οδού. Η επιλογή των μιγμάτων για κάθε φυτοκοινωνιολογική έγινε από ομάδα εμπειρογνωμόνων με συντονιστή τον κ. Παπαναστάση στα πλαίσια της εργασίας «Τρόπος παραγωγής ή εισαγωγής υλικού σπόρων για την αντιδιαβρωτική προστασία και αποκατάσταση του Τοπίου της Εγνατίας Οδού.»  Για την επιτυχή υδροσπορά έχει μεγάλη σημασία, εκτός των άλλων, η ποιότητα των σπόρων και η σωστή ανάμειξή τους. Η ποσότητα σπόρου  είναι 20 γραμμάρια περίπου για κάθε τετραγωνικό μέτρο επιφάνειας.
Αποτελέσματα
Από το 1997 και μέχρι σήμερα εφαρμόζεται από την ΕΟΑΕ σε μεγάλη κλίμακα με επιτυχία η προστασία των πρανών από τη επιφανειακή διάβρωση με την εγκατάσταση χλοοτάπητα πρανών με την μέθοδο της υδροσποράς.
Οι προδιαγραφές των εργασιών προστασίας πρανών με υδροσπορά βελτιώνονται συνεχώς. Για την βελτίωση των προδιαγραφών σε ότι αφορά τα χρησιμοποιούμενα μίγματα σπόρων και τις μεθόδους αξιολόγησης της επιτυχίας των αποτελεσμάτων της υδροσποράς εργάσθηκε ομάδα εμπειρογνωμόνων με συντονιστή τον Καθηγητή του Α.Π.Θ. κ. Παπαναστάση, στα πλαίσια της εργασίας «Παροχή υπηρεσιών έρευνας, βελτίωση των προδιαγραφών και συστηματική αξιολόγηση των αποτελεσμάτων εφαρμογής των Υδροσπορών της ΕΟ».

έχρι σήμερα έχουν διενεργηθεί υδροσπορές σε 3000 στρέμματα, από τα οποία το 44% αφορά ορύγματα και το 56% σε επιχώματα. Στο 32% αυτών των επιφανειών διενεργήθηκε απλή υδροσπορά, ενώ στο 68% έγινε υδροσπορά με βιοδιασπώμενο υλικό (γιούτα).
Το είδος των πρανών στα οποία έχει εφαρμοσθεί η υδροσπορά είναι κατά κύριο λόγο υψηλά ορύγματα και δευτερευόντως υψηλά επιχώματα. Όσον αφορά την φύση και τις ιδιότητες του γεωλογικού υποβάθρου των πρανών ορυγμάτων, αυτά αφορούν Χονδρόκοκκα κροκαλοπαγή και λατυποπαγή ασβεστολιθικά υλικά, Παλαιές αλλουβιακές αποθέσεις τριτογενούς περιόδου (Μάργες Ασβεστούχος ιλύς και άργιλος, Αποθέσεις αμμώδους υφής, ψαμμίτες κ.λ.π.), Αργιλικοί σχιστόλιθοι – Φλύσχης, Γνεύσιοι και γνευσιακοί σχιστόλιθοι κ.λ.π.



Συμπεράσματα - Συζήτηση

Κύριο χαρακτηριστικό όλων των παραπάνω γεωλογικών υποβάθρων είναι η μεγάλη αστάθεια, που με την πάροδο του χρόνου αυξάνεται, λόγω των επιταχυνόμενων διαβρώσεων που συνήθως σε αυτά παρουσιάζονται.
Από τα μέχρι σήμερα αποτελέσματα φαίνεται ότι η εγκατάσταση ποώδους βλάστησης σε τέτοιας γεωλογικής φύσης υλικά προσφέρει προστασία από την διάβρωση και επί πλέον εμπλουτίζει το έδαφος με άζωτο και οργανική ουσία (αζωτοδέσμευση ψυχανθών, αποικοδόμηση της ξηράς ουσίας), βελτιώνοντας έτσι την χημική σύσταση των εδαφικών υλικών υποβοηθώντας την εγκατάσταση της βλάστησης που γίνεται με φυτεύσεις. Επίσης στο μίγμα της υδροσποράς προστίθενται και σπόροι ορισμένων ξυλωδών φυτών όπως για παράδειγμα Spartium junceum, Coronilla hemerus, Colutea arborcens, Anthylis hermaniae κ.α. υποβοηθώντας το έργο της αποκατάστασης ειδικότερα σε επιφάνειες όπου λόγω γεωλογικού υλικού δεν μπορούν να γίνουν φυτεύσεις.

ΣΤΑΘΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ
ΓΕΩΠΟΝΟΣ Μ.sc.

Το παρών κείμενο παρουσιάστηκε από τον υπογράφοντα σε ημερίδα του ΓΕΩΤΕΕ , Περιφερειακό Παράρτημα Κεντρικής Μακεδονίας, σε συνεργασία με την Αναπτυξιακή Εταιρία Ο.Τ.Α. Ανατολικής Θεσσαλονίκης, Ανατολική Α.Ε. και το Ινστιτούτο Εγγείων Βελτιώσεων του Ελληνικού Γεωργικού Οργανισμού – ΔΗΜΗΤΡΑ (πρώην ΕΘΙΑΓΕ), , στις 2 Απριλίου 2012.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου