Ο μεγάλος Αριστοτέλης, λέει στα Πολιτικά του: η καλλίτερη πολιτεία είναι η γεωργική, εκεί δηλαδή που οι περισσότεροι ζουν από την γεωργία και την κτηνοτροφία "βέλτιστος γάρ δήμος ο γεωργικός εστιν, όπου ζει το πλήθος από γεωργίας ή νομής" . Και καταλήγουμε με μία διάσημη φράση, και πάλιν του Αριστοτέλους, η οποία θα έπρεπε να υπάρχει ως προμετωπίδα σε όλες τις ανώτατες και ανώτερες γεωπονικές ή γεωργικές σχολές τις Χώρας: "Πασών των επιστημών μήτηρ τε καί τροφός Γεωργία εστί."

Τρίτη, 13 Μαρτίου 2012

ΕΝΔΗΜΙΚΑ ΚΑΙ ΣΠΑΝΙΑ ΦΥΤΑ ΤΟΥ ΟΛΥΜΠΟΥ

Ιωάννης Μπαζός 

Εργαστήριο Συστηματικής Βοτανικής, Τομέας Οικολογίας και Ταξινομικής, Τμήμα Βιολογίας, Πανεπιστήμιο Αθηνών, 157 84 Αθήνα. 

Ο Όλυμπος, το ψηλότερο βουνό της Ελλάδας και το δεύτερο της Βαλκανικής Χερσονήσου, βρίσκεται στα όρια Μακεδονίας και Θεσσαλίας. Η υψηλότερη κορυφή του, ο Μύτικας, φθάνει τα 2917 μέτρα. Μαζί με τις γειτονικές κορυφές Στεφάνι, Σκάλα και Σκολειό, που όλες τους έχουν ύψος γύρω στα 2900 μέτρα, σχηματίζει την εντυπωσιακή κορυφογραμμή του Ολύμπου. Ως αποτέλεσμα του έντονου ανάγλυφου που παρουσιάζει ο ορεινός όγκος του Ολύμπου, σχηματίζονται πολλές κοιλάδες, με πιο σημαντική την κοιλάδα του Ενιπέα. Στη βόρεια πλευρά, το βουνό διασχίζουν δύο βαθειές και στενές χαράδρες, το ρέμα του Παπά και το ρέμα Ξερολάκκι, ενώ στο νότο βρίσκεται η χαράδρα Δρίμα. Στα ΝΑ διαχωρίζεται από τον Κάτω Όλυμπο με την κοιλάδα του Ξερόλακκου, ενώ στα ΒΔ δεν υπάρχει σαφής διαχωρισμός με τα όρη Πιέρια και Τίταρος. 

Η χλωρίδα του Ολύμπου είναι εξαιρετικά πλούσια και ενδιαφέρουσα και περιλαμβάνει πάρα πολλά σημαντικά είδη. Πολλοί βοτανικοί αλλά και φυσιοδίφες επισκέφθηκαν κατά καιρούς τον Όλυμπο συλλέγοντας φυτά. Ανάμεσά τους οι Th. Von Heldreich, Θ. Ορφανίδης, ο A. von Hayek, A. Strid και άλλοι πολλοί. Σύμφωνα με τον Strid (1980) ο αριθμός των μέχρι σήμερα γνωστών φυτικών taxa από την περιοχή του Ολύμπου, ανέρχεται σε 1700 περίπου. Από αυτά περίπου 30 είναι τοπικά ενδημικά είδη και υποείδη του Ολύμπου. Ο αριθμός των ειδών ελαττώνεται καθώς αυξάνει το υψόμετρο. Έτσι πάνω από τα 1200 μέτρα εμφανίζονται περίπου 600 είδη, ενώ ο αριθμός μειώνεται στα 155 είδη για υψόμετρα μεγαλύτερα των 2400 μέτρων, και σε μόλις 55 είδη σε υψόμετρα μεταξύ 2800 και 2917 μέτρων (Strid 1986).

 Από τα τοπικά ενδημικά φυτά του Ολύμπου, οκτώ (Achillea ambrosiaca, Alyssum handelii, Asperula muscosa, Centaurea incompleta, Cerastium theophrasti, Coincya nivalis, Jankaea heldreichii, Viola striis-notata) περιλαμβάνονται στο «Κόκκινο Βιβλίο» των φυτών της Ελλάδας (Phitos et al. 1995) αν και κάποια από αυτά (π.χ. Cerastium theophrasti, Jankaea heldreichii) παρά την περιορισμένη εξάπλωσή τους, σχηματίζουν ικανοποιητικούς πληθυσμούς σε δυσπρόσιτες έως απρόσιτες θέσεις (Strid& Tan 1992) και δεν φαίνεται να διατρέχουν άμεσο κίνδυνο.

Η Achillea ambrosiaca (Boiss. & Heldr.) Boiss. είναι φυτό πολυετές, με ελαφρώς ξυλώδη βάση και αρκετούς ανερχόμενους ανθοφόρους βλαστούς, ύψους 5-20 cm. Τα φύλλα της είναι πτεροσχιδή με λευκό ή γκρίζο τρίχωμα. Τα άνθη είναι λευκά έως ανοιχτά πορφυρά και σχηματίζουν σύνθετες ταξιανθίες. Φύεται σε υψόμετρα συνήθως από 2100 έως 2850 μέτρα, σε πετρώδεις και βραχώδεις ασβεστολιθικές θέσεις, μαζί με άλλα τοπικά ενδημικά είδη του Ολύμπου, όπως τα: Alyssum handelii, Cerastium theophrasti, Coincya nivalis και Viola striis-notata. Η ανθοφορία της διαρκεί από τον Ιούλιο έως το Σεπτέμβριο. Το Alyssum handelii Hayek είναι ένα βραχύβιο πολυετές φυτό, με αρκετούς, ευλύγιστους, έρποντες ή ανερχόμενους γκριζοπράσινους βλαστούς. Οι ανθοφόροι βλαστοί έχουν μήκος 8-15 cm και τα πέταλα κίτρινο χρώμα. Πρόκειται για χασμοφυτικό είδος, τυπικό των «αλπικών» ασβεστολιθικών βραχωδών θέσεων. Φύεται σε υψόμετρα μεταξύ 2500 και 2900 μέτρων μαζί με τοπικά ενδημικά (Achillea ambrosiaca, Cerastium theophrasti κ.ά.) και άλλα σπάνια είδη, που παρουσιάζουν σημαντικό φυτογεωγραφικό ενδιαφέρον (Cardamine carnosa, Galium degenii, Linariaalpina κ.ά). Ανθίζει από τον Ιούνιο έως τα μέσα Αυγούστου.

Η Asperula muscosa Boiss. & Heldr. είναι φυτό έρπον, πολυετές, με βλαστούς μήκους 5-15 cm. Έχει φύλλα γραμμοειδή, τοποθετημένα σε σπονδύλους ανά 6-8 και ρόδινα άνθη. Φύεται σε ξηρές πετρώδεις θέσεις σε δάση μαύρης πεύκης (Pinus nigra), ρόμπολου (Pinus heldreichii) και σπανιότερα οξιάς (Fagus sylvatica), σε υψόμετρα μεταξύ 1200 και 2000 μέτρων. Ανθοφορεί από τα τέλη Ιουνίου έως τις αρχές Σεπτεμβρίου. Μεταξύ των συνοδών ειδών της περιλαμβάνονται αρκετά βαλκανικά ενδημικά, όπως τα: Achillea holosericea, Alyssum corymbosum, Anthyllis aurea, Dianthus minutiflorus, Saxifraga scardica και Sideritis scardica. 

Η Centaurea incompleta Halácsy είναι είδος πολυετές που παράγει έναν ή περισσότερους μη ανθοφόρους ρόδακες και έναν ή περισσότερους, ανερχόμενους ή όρθιους ανθοφόρους βλαστούς, ύψους 20-40 cm. Τα κατώτερα φύλλα είναι πτεροσχιδή με 3-5 ζεύγη λοβών και τα ανώτερα ακέραια. Τα ανθίδια έχουν χρώμα κίτρινο. Φύεται σε σχισμές ασβεστολιθικών βράχων, σε υψόμετρα μεταξύ 400 και 800 μέτρων. 

Πρόκειται για πολύ σπάνιο και κινδυνεύον είδος, γνωστό από λίγες θέσεις στις ανατολικές πλαγιές του Ολύμπου. Ανθίζει τον Ιούνιο. Η C. incompleta είναι συγγενική της επίσης ενδημικής του Ολύμπου Centaurea litochorea.

Το Cerastium theophrasti Merxm. & Strid είναι ένα βραχύβιο πολυετές είδος, με πολυάριθμους έρποντες ή ανερχόμενους μη ανθοφόρους βλαστούς.

Ολόκληρο το φυτό είναι καλυμμένο από αδενώδεις τρίχες. Οι ανθοφόροι βλαστοί έχουν ύψος 4-9 cm. Τα φύλλα είναι αντίθετα, ελλειπτικά έως αντιλογχοειδή και τα πέταλα λευκά, δισχιδή. Φύεται σε σάρες και σχισμές ασβεστολιθικών βράχων, σε υψόμετρα μεταξύ 2500 και 2900 μέτρων, μαζί με άλλα τοπικά ενδημικά του Ολύμπου (Achillea ambrosiaca, Alyssum handelii, Coincya nivalis, Festuca olympica, Potentilla deorum και Viola striis-notata). Ανθοφορεί από τα τέλη Ιουνίου έως τον Αύγουστο. 

Η Coincya nivalis (Boiss. & Heldr.) Greuter & Burdet είναι φυτό πολυετές, με πολυάριθμους όρθιους ανθοφόρους βλαστούς, ύψους 10-40 cm. Τα φύλλα της βάσης σχηματίζουν ρόδακα, ενώ τα φύλλα του βλαστού είναι λίγα ή απουσιάζουν. Τα άνθη έχουν πέταλα χρυσοκίτρινα. Φύεται σε υγρές ασβεστολιθικές θέσεις, σε υψόμετρα μεταξύ 1900 και 2700 μέτρων. Στα συνοδά της είδη περιλαμβάνονται τα τοπικά ενδημικά Achillea ambrosiaca, Alyssum handelii, Cerastium theophrasti και άλλα ενδιαφέροντα είδη όπως τα: Cardamine carnosa, Corydalis parnassica, Euphorbia capitulata και Ranunculus brevifolius. Η ανθοφορία της διαρκεί από τα μέσα Ιουνίου έως τον Αύγουστο.  

Η Jankaea heldreichii (Boiss.) Boiss. είναι φυτό ποώδες, πολυετές. Τα φύλλα σχηματίζουν ρόδακες στη βάση του φυτού και καλύπτονται από πυκνές, μακριές και μαλακές τρίχες. Οι βλαστοί είναι άφυλλοι, με 1-3 άνθη. Η στεφάνη έχει χρώμα κυανόιώδες. Φύεται σε σκιερές σχισμές ασβεστολιθικών βράχων, σε υψόμετρα μεταξύ 700 και 1400 μέτρων, στις βόρειες και ανατολικές πλαγιές του Ολύμπου. Η J. Heldreichii είναι το μοναδικό είδους του γένους Jankaea. Ανήκει στην τροπική οικογένεια Gesneriaceae και μαζί με τα είδη Ramonda nathaliae, R. serbica και Haberlea rhodopensis της ίδιας οικογένειας αποτελούν υπολείμματα θερμότερων περιόδων του Τριτογενούς. 

Η Viola striis-notata (J. Wagner) Merxm. & Lippert είναι φυτό ποώδες πολυετές, με λεπτούς έρποντες βλαστούς. Τα φύλλα της είναι κυκλικά, ακέραια. Τα άνθη εμφανίζονται σχεδόν στο επίπεδο του εδάφους και η στεφάνη έχει χρώμα ρόδινο-ιώδες ή ανοικτό κυανό-ιώδες. Φύεται σε σάρες, σε υψόμετρα από 2400 έως 2900 μέτρα, μαζί με άλλα σπάνια και ενδιαφέροντα φυτά όπως τα: Alyssum handelii, Cardamine carnosa, Cerastium theophrasti, Linaria alpina και Veronica thessalica. Ανθίζει από τον Ιούλιο έως τον Αύγουστο και περιστασιακά έως το Σεπτέμβριο.



Βιβλιογραφία

Phitos D., Strid A., Snogerup S. & Greuter W. (eds.) 1995. The Red Data Book of Rare and Threatened Plants of Greece. Athens: WWF.

Strid Α. 1980. Φυτά του Ολύμπου. Μουσείο Γουλανδρή Φυσικής Ιστορίας. Κηφισιά.

Strid Α. 1986. The mountain flora of Greece with special reference to the Anatolian element. Proceedings of the Royal Society of Edinburgh 89B: 59-68.

Strid A. & Tan K. 1992. Flora Hellenica and the threatened plants of Greece. Opera Bot. 113: 55-67.__

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου